« terug

Van intellect naar intuitie

woensdag 23 maart 2016

Van intellect naar intuitie - door Roy Vranken

De organisatie van de toekomst gaat uit van heelheid en benut ook de vermogens voorbij de ratio, voorbij het ego. Dat lezen we in ‘Reinventing Organisations’ van Laloux. Het meer benutten van je intuitief vermogen is niet alleen passend bij een moderne organisatie maar ook een logische volgende stap in de evolutie van ons menselijk potentieel.

Op 25 februari hadden we bij ZIN weer een inspirerende verdiepingsdag rondom het thema “van intellect naar Intuitie”.  In dit artikel meer over deze natuurlijke ontwikkeling in de mens en de relatie tussen intuitie en aandachtig leven. 

“Ideas are like fish. If you catch little fish, you can stay in the shallow water. But if you want to catch the big fish, you’ve got to go deeper”,

David Lynch

Inleiding

We maken als mensheid een ontwikkeling door in bewustzijn die nog lang niet klaar is. Van instinctief-emotioneel reageren naar intellectueel denkvermogen was een grote sprong in onze ontwikkeling. Volgens mij zitten we  midden in weer zo’n grote sprong.  De mens beschikt over vermogens van weten die het intellectuele denkniveau overstijgen. Daarover lijkt iedereen het wel eens. Welke vermogens dit zijn, waar ze hun bronnen vinden en hoe betrouwbaar ze zijn is allemaal  omstreden terrein. De psycholoog, de neurowetenschapper, filosoof en de mysticus hebben daar allemaal zo hun eigen vaak tegenstrijdige opvattingen en ideeën over en ervaringen in. Ik pretendeer in dit artikel geen waarheid  te verkondigen maar deel vooral noties die ik zelf waardenvol vind en in lijn liggen met mijn eigen ervaringen. In dit artikel zullen we in vogelvlucht kijken naar de evolutie van ons brein en wat je kunt doen om vermogens voorbij het intellectuele aan te boren. Welke gewoontepatronen helpen of juist blokkerend werken ten aanzien van dit vermogen.

Ingevingen

 We kennen het allemaal.  Momenten van spontane ingevingen, dingen aanvoelen, iets doorzien zonder lang nadenken, plotseling het totaalplaatje zien in een oogopslag.  Recent nog bleek de hypothese van de zwaartekrachtsgolven van Einstein, voorspeld in 1916, nu ook door het rationele denkvermogen eindelijk bevestigd te kunnen worden. Honderd jaar na een stelling die niet het gevolg maar het begin was van een rationele zoektocht naar inzicht. Dit soort voorbeelden refereren aan een vermogen voorbij het intellectuele denken.  De sleutel tot de grootsheid van grote denkers of creatieve mensen zoals Einstein of Shakespeare ligt niet in het fysieke brein zelf. Dat dachten ze aanvankelijk wel toen ze autopsie verrichtten op het brein van Einstein, maar ze kwamen bedrogen uit. Het geheim ligt in hoe dit brein aangestuurd en gebruikt wordt. Een bekende uitspraak van Einstein zelf over intuitie is: “De intuïtieve geest is een godsgeschenk, het rationele verstand een dienaar. We hebben een maatschappij geschapen die de dienaar vereert en het geschenk is vergeten”.

Evolutie en intuitie

Om het begrip intuitie beter te begrijpen bekijken we eerst de evolutie van ons brein in vogelvlucht. Allereerst ontwikkelden we het instinctieve brein. Van hieruit komen impulsen, driften, veelal gericht op overleven. Daarna ontwikkelden we het emotionele brein. Gevoelens als lust, verliefdheid, boosheid, hebzucht, jaloezie, haat, walging gingen een rol spelen in onze strijd om te overleven. Toen maakten we een sprong in evolutie, het hogere brein doet zijn intrede. De intellectuele fase van ons brein. De meest recente toevoeging, de hersenschors, neemt al het denken voor zijn rekening, waaronder het nemen van beslissingen, analyseren, overwegen en vergelijken. Dit deel kan zich ook bezig houden met de zin van het leven. Het hogere brein, of het intellectuele brein, is de baas, maar het reptielen brein is altijd in de buurt om zijn instinctieve, soms primitieve eisen kenbaar te maken. Bijvoorbeeld:

Instinctief: ik heb honger

Emotioneel: mmm, ik zou wel zin hebben in slagroomgebak

Intellectueel: krijg ik dan niet te veel calorieën binnen

In de hersenen worden nieuwe lagen over de oude heen gelegd, vandaar de naam “hersenschors”, de oude lagen verdwijnen daarmee niet maar worden geïntegreerd. We worden nog steeds voortgedreven door onze instinctieve impulsen (seks, honger, boosheid, angst) maar het is ook niet zo dat het hogere brein alles domineert. Het is zo dat het intellect nooit in zijn eentje werkzaam is, het is vervlochten met emoties en instinct. Met het hogere brein verschijnt bewustzijn ten tonele. “Ik” is het bewuste wezen dat het brein inschakelt. De instinctieve en emotionele fase van het brein spelen zich af in het domein van het onderbewuste. De mysticus zal betogen dat het vermogen om onze eigen gedachten waar te nemen een wezenlijke toegangspoort is naar hoger bewustzijn. Alice A. Bailey zegt hierover bijvoorbeeld: “wij moeten een onderscheid maken tussen de denker, het middel tot denken en datgene wat door de denker overdacht of beschouwd wordt.  Je hebt dus de denker, het denkvermogen en de gedachte.”

Na de instinctieve, emotionele en intellectuele fase volgt volgens Chopra en Tanzi  de intuïtieve fase van ontwikkeling. Het intuïtieve vermogen stijgt volgens hen uit boven emotie en verstand en geeft je een overkoepelend beeld van dingen. Psychologen noemen dit ook wel een ‘Gestalt’. We zeggen vaak dat we situaties kunnen ‘aanvoelen’, maar daarmee bedoelen we iets anders dan een emotie. Hier gaat het om een gevoelsmatig weten. Je hebt meteen een volledig beeld van de situatie, het is niet nodig om alle emotionele en intellectuele stukjes van de puzzel te verzamelen en een daar een geheel van te maken. Vooruitgang in evolutie heeft alles te maken met ons intuïtief vermogen, of het niet-rationele element in ons denken. Zo zegt Ludwig Fischer (in: Van Intellect naar Intuitie): “het doordringen tot het onbekende begint met een hypothese, en een hypothese is niets anders dan een min of meer niet-rationeel bouwsel, dat men intuïtief verkregen heeft. Is dit eenmaal tot stand gebracht dan wordt het met de ervaring vergeleken, zodat, indien mogelijk, de hypothese getoetst en verstandelijk verklaard kan worden.”

Valkuilen

In iedere fase van het brein kan het evenwicht zoekraken. Dat geld ook voor intuitie. Vertrouw je teveel op intuitie dan zie je de rede over het hoofd wanneer het daar op aan komt. En dan is de kans groot dat je impulsieve beslissingen neemt en irrationeel gedrag gaat vertonen. Als je intuitie niet serieus neemt verlies je vermogen om situaties snel in te schatten. De ratio is langzamer dan de intuitie, en heeft ook blinde vlekken, maar we kunnen hem gebruiken om onze intuïtieve beslissingen te rechtvaardigen. Het werk van Daniel Kahneman (Ons feilbare denken) legt naast het vermogen ook de valkuilen en overschatting van intuitie bloot. Eerste ingevingen zijn lang niet altijd waar, en kunnen door veel zaken in ons onderbewuste beïnvloed worden die we helemaal niet door hebben. Het rationele denken heeft de neiging zich wat lui te gedragen en toetst vaak onvoldoende of de aannames vanuit de eerste ingeving wel kloppen. Het gaat hier te ver om daar uitvoerig op in te gaan.

Basishouding

Welk deel van ons brein we aanspreken en ontwikkelen heeft veel te maken met onze gewoontepatronen en oriëntatie in het leven. Deepak Chopra en Rudolph Tanzi maken in hun boek ‘Superbrein’ een interessant onderscheid tussen je normale ‘baseline brein’ en de mogelijkheden van je ‘superbrein’. Dit superbrein kun je activeren, het is te allen tijde beschikbaar, maar veelal zitten we vast in gewoontepatronen die eerder het ‘baseline brein’ aanspreken dan ons superbrein. Chopra en Tanzi leggen ons de volgende vragen voor en aan jou de vraag in welk van onderstaande twee rijtjes jij je het meeste herkent.

Ik verlang niet van mezelf dat ik me vandaag anders gedraag dan gisteren.

Ik ben een gewoontedier.

Ik stimuleer mijn hersenen niet zo vaak met nieuwe dingen.

Ik vind het fijn om te weten waar ik aan toe ben.

Thuis, op mijn werk en in relaties is er niet zoveel te beleven als ik eerlijk ben.

Ik leer niet zoveel meer bij als toen ik jong was.

Ik verzet me tegen verandering en voel me er soms ook door bedreigd.

Ik breng relatief veel tijd door met passieve dingen zoals televisie kijken.

Het is al een tijd geleden dat ik ergens door geïnspireerd raakte.

Mijn stressniveau ligt te hoog, maar ik kan ermee omgaan.

Mijn gedachten kunnen obsessief, beangstigend of angstig zijn.

 

Iedere dag zie ik in mijn beleving een nieuwe wereld.

Ik doe mijn best om niet in slechte gewoonten te vervallen. Als er toch een ontstaat, kan ik die vrij makkelijk doorbreken.

Ik vind improviseren prettig.

Ik vind het heerlijk om me met nieuwe dingen bezig te houden, op allerlei levensgebieden.

Ik leer telkens weer nieuwe dingen.

Bij veranderingen pas ik me snel aan.

Ik vind het heerlijk om actief te zijn, nieuwe dingen te ondernemen.

Ik vind mijn dagelijkse leven inspirerend.

Ik vermijd stressvolle situaties door los te laten.

Mijn stemming is over het algemeen goed.

 

Je vermoedt al dat het eerste rijtje vooral een beroep doet op het ‘baseline brein’ en het tweede rijtje op je ‘superbrein’. Het tweede rijtje, zo betogen zij, zal je hogere intelligentie meer activeren en dus ook je intuïtief vermogen doen toenemen. Je gewoontepatronen bepalen voor een groot deel hoe je je brein gebruikt en onderhoud. Bewust leven en bewust keuzes maken om jezelf te blijven prikkelen, stimuleren en gezond en vitaal te houden is van invloed op je denkvermogen en op de mate waarin het intuïtieve vermogen in jou de kans krijgt. Onderzoek heeft bijvoorbeeld aangetoond dat de stress waar we dagelijks mee te maken krijgen de prefrontale cortex afsluit. Dit is het deel van de hersenen waar de besluitvorming, het herstellen van fouten en het inschatten van situaties plaatsvindt. Primitieve impulsen nemen het over (Chopra&Tanzi, p. 16).

Bewust leven

Een belangrijke factor in het vrijmaken van je intuïtief vermogen blijkt dat de mens zich bewust kan zijn van zijn denkvermogen en de gedachten die in zijn denken omgaan. Dit vormt de ingang om zeggenschap te krijgen over het denken in plaats van er door gedicteerd te worden. Dit maakt het mogelijk uit vaste denkpatronen te stappen en ruimte te scheppen voor  een hogere intelligentie in je. Of deze ruimte zich in je opent heeft veel te maken met je basishouding in het leven. Ik zie intuitie dan ook meer als een continue stroom die meer of minder meedoet in je leven als gevolg van hoe bewust je leeft. Over meer intuitie beschikken vraagt dus om het cultiveren van een dagelijkse levenshouding die intuïtie uitnodigt. Een benadering die ik echter veel tegenkom is dat mensen incidenteel vanuit een bepaalde techniek een beroep willen doen op hun intuïtie.

Chopra en Tanzi betogen dat het helpt om een houding in jezelf te cultiveren waarin je geen voeding geeft aan conflicten en juist voorrang geeft aan compassie en mededogen. Dat je steeds vaker de voorkeur geeft aan empathie boven beschuldiging en spot. Dat je niet toegeeft aan zelfgenoegzaamheid en dat je vrijgevig bent. Dat je wil bijdragen aan iets groters dan jezelf, voorbij het eigenbelang kunt denken en handelen. Dat je je niet alleen op materiële zaken richt maar ook op innerlijke voldoening en betekenis. Nb. Lees dit pleidooi niet als een moreel standpunt! Bovenstaande basishouding blijken gezonde condities te scheppen in jezelf voor je intuïtieve brein. De meer egoïstische, geïsoleerde op overleven gerichte levenshouding doet vooral een beroep op de meer primitieve delen in ons brein. Aan jou de keus. Volgens mij gaat de natuurlijke evolutie ons hoe dan ook in deze richting brengen, alleen heb je als intelligent individu de keus of je dit proces in jezelf versnelt of niet. Een hogere intelligentie dan alleen het rationeel denken is nu al ter beschikking, daarvoor hoef je niet te wachten op de biologische evolutie die best nog heel lang de tijd kan nemen voor deze sprong die in mijn optiek uiteindelijk onvermijdelijk zal zijn. 

Dus door zelfreflectie, bewust leven, kun je kwaliteiten bewuster aanspreken die je helpen om een hogere intelligentie in je aan te spreken en ontwikkelen. Kwaliteiten die behulpzaam zijn bij het openen van je intuïtieve vermogen zijn bijvoorbeeld: los kunnen laten (bijv. van oordelen of rigide denkpatronen), receptief zijn, ontspannen zijn, geïnspireerd zijn, ontvankelijk en open zijn, inleven en empathie. Het laat zich raden welke toestanden in jezelf juist niet bevorderlijk zijn voor je intuïtief vermogen. Grote begrenzers zijn: boosheid, angst, verkramping, koppigheid, driftbuien, isolement, klaagzangen, cynisme, vijandigheid, egoïsme, vecht-vluchtreacties. Vanuit deze toestanden ben je eerder overgeleverd aan meer primitieve reactiepatronen.

Dit is vergelijkbaar met het werk van Otto Scharmer en de U-turn. De gewenste kwaliteiten om vanuit een diepere bron te handelen worden hier samengevat met  een open geest, een open hart en een open vrije wil. Dit tegenover oordelen, cynisme en angst. Waarmee ik niet wil zeggen dat het de bedoeling is om negatieve gevoelens te negeren of weg te drukken. Je bewust te zijn van de oorzaak en het onbewuste, primitieve doel van je ‘negatieve’ gevoelens helpen je om ze los te laten en te overstijgen.

Afronding

Een onderwerp waar nog veel over te zeggen valt, maar hopelijk heeft dit artikel je er in ieder geval over doen nadenken. Misschien heb je zelfs een intuïtieve ingeving gehad tijdens het lezen. En misschien stel je jezelf ook de vraag hoe jij je in je dagelijkse leven, op je werk en thuis verhoud tot dit vermogen. In welke gewoonten zit jij misschien gevangen en dienen deze gewoonten je nog. Als je meer creativiteit en intelligentie wil benutten in jezelf zou je kunnen beginnen met bewuster naar jezelf te kijken. Als je de moed hebt stil te staan en te kijken wordt het je waarschijnlijk snel duidelijk welke gewoonten helpen en welke in de weg zitten. Ik hoop ook dat organisaties steeds bewuster aansturen op een cultuur die uitnodigt om dit vermogen te ontdekken en in te zetten. Dat is goed voor de vitaliteit en ontwikkeling van de mensen maar ook voor de vernieuwing van je organisatie. Nieuwe antwoorden op complexe vragen en dilemma’s vinden hun oorsprong in intuitie.

Gebruikte literatuur:

Superbrein, Chopra&Tanzi, uitgeverij Kosmos, 2015.

Van Intellect naar Intuitie, Alice A. Bailey, uitgeverij Editions Lucis, 1977.

Non-duale wijsheid, E. Rijnburgen, uitgeverij InZicht, 2016.

Intuitie, M. Gladwell, uitgeverij Business Contact, 2005.

Ons feilbare denken, D. Kahneman, uitgeverij Business Contact, 2011.